Czy podział opieki 50/50 oznacza koniec przelewów alimentów?

To pytanie coraz częściej do mnie wraca: czy przy opiece naprzemiennej płaci się alimenty? Krótka odpowiedź brzmi: to zależy. Wbrew powszechnemu mitowi ustalenie opieki naprzemiennej (pół na pół, 50/50) nie znosi automatycznie obowiązku alimentacyjnego. Jeśli występuje znaczna dysproporcja w dochodach rodziców albo wyraźny podział, że jedno z rodziców płaci samodzielnie określone koszty, sąd określi, kto i w jakiej wysokości będzie musiał płacić alimenty, aby dziecko funkcjonowało na dotychczasowym poziomie.

1. Mit automatycznego zniesienia alimentów

Wielu rodziców uważa, że skoro dzielą się czasem opieki po równo – najczęściej w systemie tydzień na tydzień – to kwestie finansowe również same układają się pośrodku, a przelewy na rzecz drugiego rodzica z automatu przechodzą do historii. Praktyka sądowa weryfikuje jednak ten pogląd dobitnie.

Alimenty to nie zapłata za sprawowanie opieki, lecz prawny obowiązek dostarczenia dziecku niezbędnych środków do życia. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że ustanowienie opieki naprzemiennej nie wyłącza obowiązku alimentacyjnego. Czas spędzany z dzieckiem to jedna strona medalu, ale drugą są realne zasoby finansowe gospodarstw domowych rodziców. Celem nadrzędnym jest zapewnienie dziecku dotychczasowego komfortu życia.

2. Kiedy przy opiece naprzemiennej trzeba płacić?

To, co rodzice najczęściej, mylą to fakt, że skoro płacą drugiemu rodzicowi, to są pieniądze dla rodzica. Tymczasem faktycznie i formalnie to pieniądze dziecka. Jeśli dziecko chodzi na zajęcia dodatkowe, ale płaci za nie jeden rodzic, drugi powinien dopłacić połowę. To, że nie płaci bezpośrednio dziecku, wynika wyłącznie z tego, że dziecko nie może samo zarządzać wydatkami na siebie. Z reguły nawet tego nie potrafi.

Sąd bada twarde dane finansowe pod kątem potrzeb dziecka. Może być tak, że nawet przy opiece po połowie zamożniejszy rodzic zostanie zobowiązany do świadczeń. Z reguły stanowią one wówczas połowę, bo w tradycyjnym modelu opieki (dziecko u jednego rodzica, drugi ma kontakty) płaci się ok. 2/3 kosztów.

• Drastyczna różnica dochodów: Sytuacja, w której ojciec zarabia 20.000zł, a matka 5000zł. Nawet przy równym podziale czasu, matki może nie być stać na zapewnienie dotychczasowego poziomu życia dziecka (dotyczy to zwłaszcza edukacji i zajęć dodatkowych). Wówczas alimenty mają charakter niejako „wyrównawczy”. To nie jest wprost zawarte w przepisach, ale wynika z ogólnej zasady równej stopy życiowej.
• Opieka „na papierze”: Zdarza się – choć to coraz rzadsze przypadki – że pomimo podziału 50/50 jedno z rodziców angażuje się w większym stopniu, np. zawsze zwalnia się z pracy, gdy dziecko choruje, a tym samym sprawia, że podział opieki bywa nierówny.
• Szczególna sytuacja mieszkaniowa: To czasem efekt tego, że jedno z rodziców mieszka w domu rodzinnym bądź należącym do współwłasności, a utrzymanie domu generuje znaczne koszty. Albo jedno z rodziców mieszka dalej poza miastem, więc ma znacząco wyższe koszty transportu albo wymaga to nakładów czasu lub bardziej złożonej/przemyślanej logistyki. Wówczas sąd może to wziąć pod uwagę przy kalkulacji alimentów.

3. Idealne 50/50, czyli kiedy przelewy znikają?

Tradycyjne comiesięczne przelewy mogą zostać zredukowane do zera, co jest bardzo pożądanym scenariuszem przez rozwodzące się pary. Sąd może wówczas orzec w wyroku, że „każde z rodziców ponosi koszty utrzymania małoletniego w czasie, gdy przebywa on pod jego opieką” albo że „obciąża oboje rodziców kosztami utrzymania małoletniego w równej wysokości”. Uwaga! To nie są takie oczywiste wyroki. Jeszcze kilka lat temu takie orzeczenia stanowiły skrajny wyjątek, a i obecnie wielu sędziów uważa, że przepisy nie pozwalają na takie rozstrzygnięcie.

Opisana sytuacja zachodzi najczęściej, jeśli mamy kumulację poniższych przesłanek:

• Opieka jest realnie, bezspornie i proporcjonalnie po równo rozłożona na obu rodziców.
• Zarobki, majątek oraz ogólny standard życia obu stron są porównywalne.
• Rodzice potrafią zgodnie współpracować przy ponoszeniu większych nakładów (takich, których nie sposób przewidzieć, np. zabieg operacyjny).

4. Plan wychowawczy – jak mądrze podzielić rachunki?

Przy orzekaniu opieki naprzemiennej kwestią kluczową i bardzo przydatną jest opracowanie planu wychowawczego (inaczej porozumienia rodzicielskiego, ugody opiekuńczej itp., różnica tkwi wyłącznie w nazwie). Idea jest taka, żeby zamiast walczyć w sądzie, doprowadzić do porozumienia określającego podział tzw. kosztów stałych.

W codziennym życiu sprawdza się mechanizm, w którym bieżące koszty (wyżywienie, środki higieny, drobna rozrywka) każdy pokrywa ze swojego portfela, natomiast opłaty większe i niespodziewane (np. wyprawka na wrzesień, czesne, wizyty u lekarzy specjalistów, kolonie letnie) są solidarnie dzielone na pół. Przygotowanie takiego planu zwiększa szansę na pozytywny rezultat w sądzie i lepiej zabezpiecza finansowanie życia dziecka.

Z doświadczenia powiem, że jedynym warunkiem, aby takie porozumienie udało się osiągnąć, a potem realizować, jest zbliżony poziom dojrzałości rodzicielskiej. Paradoksalnie, ten poziom nie musi być bardzo wysoki – ważniejsze jest to, czy rodzice prezentują podobne horyzonty myślowe, etyczne i emocjonalne, jeśli chodzi o opiekę nad dzieckiem.

5. Świadczenie wychowawcze „800 plus” a opieka naprzemienna

Przepisy o tzw. „800 plus” to jedyne przepisy, w którym mowa jest wprost o opiece naprzemiennej! Brzmi to zaskakująco, ale polskie prawo jest niestety zbyt często tworzone w oderwaniu od rozwiązań ogólnosystemowych.

Przepisy przewidują, że jeżeli istnieje opieka naprzemienna, to świadczenie dzieli się po połowie, a każde z rodziców jest uprawnione do otrzymania po po 400zł miesięcznie na każde dziecko. Jest to na pewno logiczne i sprawiedliwe. Wyjaśniam jednak, że sąd rodzinny (także rozwodowy) nie zajmuje się świadczenie „800 plus”. Tym świadczeniem zarządza wyłącznie gmina.

6. Ważne: stary wyrok sam się nie anuluje!

Na koniec przestroga, która wielu rodziców kosztuje sporo nerwów i pieniędzy. Zdarza się nierzadko, że po rozwodzie para funkcjonowała w klasycznym układzie, ale po paru latach płynnie i w wielkiej zgodzie przeszli na opiekę naprzemienną bez wizyty w sądzie.

Jednak formalnie „stary wyrok” jest nadal ważny i wykonalny. W przypadku sporu (w przypadku opieki naprzemiennej to raczej rzadkość) konieczne jest wystąpienie do sądu rejonowego z pozwem o uchylenie lub zmianę obowiązku alimentacyjnego. Jednak w przypadku rodziców, którzy współpracują, wystarczy ugoda zatwierdzona przez sąd w trybie zmiany wyroku.

Oczywiście, można nie robić nic, bo skoro ludzie się dogadują, to można założyć, że nie będą robić sobie głupich numerów. To, co opisuję, to trochę „dmuchanie na zimne”. Ale na tym polega ten zawód – na tworzeniu czarnych scenariuszy i opracowywaniu działań zaradczych.