Małżonek ma firmę – do kogo należy jej majątek?

Do obojga. Nie ma czegoś takiego jak “mieć firmę”, chyba że to jest spółka kapitałowa. Jednoosobowa firma to oficjalny status jako przedsiębiorca i nic więcej. Wszystko, co taki małżonek nabywa w ramach “firmy”, wchodzi do wspólności majątkowej i podlega podziałowi.

Tak zwana firma to formalnie nazwa działalności gospodarczej – imię i nazwisko oraz dodatkowe oznaczenie. Tak rozumiana firma to działalność zarejestrowana wyłącznie na nazwisko jednego z małżonków i tylko on ma status przedsiębiorcy. Ale składniki majątkowe firmy (np. sprzęt, samochody, maszyny) oraz uzyskiwane dochody wchodzą w skład majątku wspólnego.

Co wchodzi do podziału firmy

Przy podziale majątku firma bardzo rzadko jest dzielona fizycznie. W ogóle rzadko sądu traktują firmę jako całość (tzw. przedsiębiorstwo) i najczęściej dzielą poszczególne składniki. Ma to sens, bo jeśli ktoś nie prowadzi biznesu produkcyjnego z użyciem specjalistycznych maszyn i urządzeń, to liczba składników majątkowych takiej firmy nie jest duża. Parafrazując Ludwika XIV, określenie “firma to ja”, pasuje idealnie.

Wielu osobom wydaje się, że jeśli jednoosobowa działalność gospodarcza jest zarejestrowana wyłącznie na nazwisko jednego z małżonków, to w przypadku podziału majątku druga strona nie ma do niej żadnych praw. To jeden z najczęstszych i nierzadko najbardziej kosztownych mitów prawnych.

Zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym o przynależności danego składnika do majątku wspólnego lub osobistego decyduje nie to, kto figuruje w dokumentach rejestrowych, ale to, kiedy i za czyje środki dany majątek został nabyty. I od razu należy wyjaśnić, że owo “czyje” w 99% przypadków oznacza “wspólne”, bo dochód z firmy jest dochodem wspólnym.

W typowej sytuacji, kiedy firma została założona w trakcie trwania małżeństwa, a do jej uruchomienia i rozwoju użyto środków pochodzących z majątku wspólnego (np. z wynagrodzeń za pracę, oszczędności małżeńskich, wspólnego kredytu), to w ujęciu majątkowym przedsiębiorstwo traktowane jest jako element dorobku obojga małżonków. I nie ma znaczenia, że samochód jest zarejestrowany na przedsiębiorcę albo że przedsiębiorca ma fakturę za laptop. To tylko kwestia ewidencyjna lub księgowa.

Wycena na potrzeby podziału

Bez względu na to, czy chodzi o przyznanie całego przedsiębiorstwa, czy jego składników, temu z małżonków, który je faktycznie prowadzi, wiąże się to z obowiązkiem spłaty połowy wartości na rzecz współmałżonka. Dlaczego połowy? Bo połowę firmy przedsiębiorca już na, teraz tylko „dokupuje” drugą połówkę.

Kluczowym i najbardziej spornym elementem tego procesu jest wycena biznesu. W skrajnej sytuacji robi to biegły od wyceny przedsiębiorstw, który musi uwzględniać nie tylko “twardy” majątek (maszyny, pojazdy, zapasy), ale też elementy niematerialne, np. licencje, patenty czy renomę (tzw. goodwill). Sprawy takie mogą być niezwykle skomplikowane, a w praktyce z reguły sprowadzają się do wyceny samych przedmiotów. To też zrozumiałe, ponieważ licencje czy patenty są nierzadko ściśle związane z konkretnym przedsiębiorcą.

Jeśli podział obejmuje przedsiębiorstwo jako całość, to naturalne, zrozumiałe i praktyczne jest przyznanie go przedsiębiorcy i zasądzenie spłaty. Jeśli sąd dzieli poszczególne przedmioty, to według tej samej zasady. Ale nic nie stoi na przeszkodzie “rozdzieleniu” majątku. Niczym nadzwyczajnym nie jest sytuacja, w której są dwa samochody “na firmę”, a w rzeczywistości jednym jeździ mąż, a drugim żona. Nie ma żadnych przeszkód formalnych i technicznych, żeby nie zostawić takiego podziału użytkowania i wzajemnie rozliczyć małżonków. Rejestracja, a nawet umieszczenie w ewidencji środków trwałych firmy, nie mają żadnego znaczenia.

Problematyczna jest metodologia wyceny, ponieważ za podstawę bierze się stan rzeczy z dnia rozdzielności majątkowej, ale wartość z chwili wyceny. Może się zdarzyć, że biegły będzie wyceniał samochód 12-letni, ale przy założeniu stanu kilka lat wcześniejszego, jeśli tyle czasu minęło od rozdzielności do podziału. Faktycznie to abstrakcja, która zawsze opiera się na pewnej umowności.

Nakłady i majątek sprzed ślubu

Podział majątku obejmuje aktywa, więc sąd nie „podzieli” kredytu firmowego ani nie przypisze go do spłaty tylko jednemu małżonkowi. Dla banku i dla innych wierzycieli kredytobiorca/dłużnik się nie zmienia. Natomiast w przypadku firmowych instrumentów finansujących majątek (zwłaszcza leasing) najlepszym rozwiązaniem nie jest podział według wartości rzeczy, tylko według wartości poniesionego nakładu (spłaconego kredytu czy rat leasingowych). Jest to najbardziej przejrzysty i uczciwy sposób podziału.

Osobnym bardzo złożonym zagadnieniem jest sytuacja, w której firma została założona i wyposażona w majątek jeszcze przed ślubem, a więc siłą rzeczy z majątku osobistego małżonka-przedsiębiorcy. Żadne z takich aktywów nie podlegają podziałowi. Jednak wszystko, co “firma nabyła” po ślubie wchodzi do wspólności. Praktyczne znaczenie będą miały w tej sytuacji nieruchomości, jakkolwiek nakłady na ich ulepszenie podlegają rozliczeniu, ponieważ jest to wydatek z majątku wspólnego na majątek małżonka.

Podsumowanie

Podział majątku, w tym aktywów jednoosobowej działalności gospodarczej, to proces bardzo wymagający, nierzadko o wiele bardziej skomplikowany niż najtrudniejszy rozwód. Wymaga fachowej wiedzy prawniczej i wsparcia księgowego. Dla wielu przedsiębiorców najskuteczniejszym i najpewniejszym sposobem na uniknięcie tego rodzaju problemów jest zawarcie małżeńskiej umowy majątkowej (rozdzielność majątkową) jeszcze przed założeniem działalności lub przed ślubem.